БАЙЛАВУЧЛАРЫ ЯДА БАЙЛАВУЧ СЁЗЛЕРИ БУЛАНГЪЫ КЪОШМА ЖУМЛАЛАР.

48. Тизилген къошма жумла.

Тизилген къошма жумлалар уьч жура бола.

1. Биринчи журасы ва, да, де къошагъан байлавучланы кёмеги булан этиле: Тюбеклени шанкъ-шункъ авазлары эшитилди ва арты булан тюбек атылды. (М.Я.) Дарслар да битди, каникул да башланды. Ону тюгю де къара, къашлары да къара. (Д.) Да, де байлавучлар бир керен къолланып къалма да ярай: Гьали заманлар башгъа, талаплар да башгъа. (К.А.) Шо мюгьлетде Юсуп ону уьстюне атылды, мен де чабып ёлгва чыкадым. (К.А.) Мисаллардан гёрюнегени йимик, бу журалы тизилген къошма жумлалардагъы ишлер, гьаракатлар бирини артындан бири, не де бир вакътиде юрюле. Айры-айры гезиклерде шо маънаны не байлавуч да англатма бола. Тенглешдирип къарагъыз: Не еринде тебе ёкъ, не ювукъ арада ондан тайгъан хум ёкъ (И.К.) — Еринде тебе де ёкъ, ювукъ арада ондан тайгъан хум да ёкъ.

II. Экинчи журасы я, яда, не, не де айырагъан байлавучланы кёмеги булан этиле. Мундагъы бёлюклерде бири болмаса бири яда бирин къоюп бири болагъан ишлени, агьвалатланы гьакъында айтыла: Я булутлар тайып сююндюрмеди, я явуп йибермеди.(Къ.Ш.) Оьзлер де гелмеди, ачувгъа биз де бармадыкъ. (А.Д.) Я, яда, не, не де байлавучлар бир керен къолланып къалма да ярай: Сиз айтагъан инкъылап битдими яда ону дагъы даже арты бармы? (М.Я.) Бир-бир де башлапгъы бёлюкде я, не де байлавучлар, сонг гелген бёлюклерде буса яда, не байлавучлар къоллана: Не ишлеп ииберейик, не де къайтып гетейик. (И.К.) 1. Уьчюнчю журасы амма, тек, буса къаршылыкълы байлавучланы кёмеги булан этиле: Язбаш гирген, амма авлакълар гьали де яхиы кюйде яшыл болуп битмеген. (И.К.) Алгъа юрюме буйрукъ берилген, душман буса оьтесиз бек къаршылыкъ эте.(Аткъ.) Экинчи бёлюкдеги буса байлавуч да гесекче булан къолланмагъа бола: Гьали къолайман, буса да къарывум ёкъ. (К.А.) Ёгъесе сёз де къаршылыкълы байлавучланы ролюн кютмеге бола: Къаравчулар сагьнада гючлю ва терен гьислер къайнагъанны сюе, ёгъесе олар ялкъмагъа башлай. (М.Гь.) Ботинкаланы, калошланы беклик учун иип булан байлагъанбыз, дагъы ёгъесе балчыкъ соруп аякъдан чыгъарып къоя. (К.А.) Тизилген къошма жумладагъы бёлюклер, ва союз булан бирикгенлеринден къайрылары, бири-биринден айыргъыч булан айрыла. Эгер тизилген къошма жумланы экинчи бёлюгю бир ишни, агьвалатны чалт болагъанын гёрсете буса, ону алдына айыргъычны орнуна узун гьыз салына: Гюн чыгъар—алам яшнар. (Айтыв.)